ديگر در باره اين وجوه فرموده : « تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ » « 1 » و نيز فرموده : « وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً » « 2 » و جمله * ( « إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » ) * خبرى است بعد از خبر براى مبتدا ( وجوه ) ، و « الى ربها » متعلق است به كلمه « ناظرة » ، كه به خاطر افاده حصر ، و يا رساندن اهميت مطلب از خود آن جلوتر آمده ، و گر نه مىفرمود : « ناظرة الى ربها » . و مراد از « نظر كردن به خداى تعالى » نظر كردن حسى كه با چشم سرانجام مىشود نيست ، چون برهان قاطع قائم است بر محال بودن ديده شدن خداى تعالى ، بلكه مراد نظر قلبى و ديدن قلب به وسيله حقيقت ايمان است ، همانطور كه براهين عقلى هم همين را مىگويد ، و اخبار رسيده از اهل بيت عصمت ( ع ) هم بر همين دلالت دارد ، و ما پاره اى از آن اخبار را در ذيل تفسير آيه شريفه « قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ » « 3 » و آيه « ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى » « 4 » ايراد كرديم . پس اين طايفه دلهايشان متوجه پروردگارشان است ، و هيچ سببى از اسباب دلهايشان را از ياد خدا به خود مشغول نمىكند ، چون آن روز همه سببها از سببيت ساقطند ، و در هيچ موقفى از مواقف آن روز نمىايستند ، و هيچ مرحله اى از مراحل آنجا را طى نمىكنند ، مگر آنكه رحمت الهى شامل حالشان است ، و از فزع آن روز ايمنند « وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ » « 5 » ، و هيچ مشهدى از مشاهد جنت را شهود نمىكنند ، و به هيچ نعمتى از نعمتهايش متنعم نمىشوند ، مگر آنكه در همان حال پروردگار خود را مشاهده مىكنند ، چون نظر به هيچ چيز نمىكنند ، و هيچ چيزى را نمىبينند ، مگر از اين دريچه كه آيت خداى سبحان است ، و معلوم است كه نظر كردن به آيت از آن جهت كه آيت است عينا نظر كردن به صاحب آيت يعنى خداى سبحان است . با اين بيان جواب از ايرادى كه به انحصار مستفاد از تقدم « الى ربها » بر كلمه « ناظرة » شده ، روشن مىشود ، و آن اشكال اين است كه از اين تقدم استفاده مىشود كه اين طايفه غير از پروردگار خود چيزى را نمىبينند ، با اينكه مسلما نعمتهاى بهشتى را مىبينند ،

--> ( 1 ) در چهره هايشان خرمى نعمت را مىبينى . سوره مطففين ، آيه 24 . ( 2 ) و خداوند از آنها استقبال مىكند در حالى كه شادمان و مسرورند . سوره دهر ، آيه 11 . ( 3 ) سوره اعراف ، آيه 143 . ( 4 ) سوره نجم ، آيه 11 . ( 5 ) سوره نمل ، آيه 89 .